REScoop Plus

REScoop Plus: Cooperaties en energiebesparing

ODE Decentraal werkt mee aan het Europese project REScoopPlus. Dit project richt zich op energiebesparingsmaatregelen door energiecoöperaties. 

Slotconferentie REScoop Plus

15 februari 2019 - Het REScoop PLUS-project heeft een belangrijke invloed op het belang van het onderwerp energie-efficiëntie voor de beweging van de duurzame energie coöperaties. De resultaten van het onderzoek van de universiteiten van Kreta en Twente werden 15 februari in Utrecht gepresenteerd tijdens de slotconferentie van het REScoop plus project. Academisch onderzoek onder coöperaties in Europa toont aan dat: 
- leden van energiecoöperaties hun energieverbruik gemiddeld tot 20% per jaar verlagen.
- Een grote meerderheid van deze leden geeft aan meer kennis te hebben van hun energieverbruik en tot 65% zegt dat ze energiebesparende maatregelen nemen, echter dit verschilt per land.

Coöperaties stimuleren hun leden ook om prosumenten te worden: 27% zegt bereid te zijn om in het komende jaar te investeren in persoonlijke energieproductie.

Naast deze cijfers hebben de universiteiten van Kreta en Twente onderzocht  wat de specifieke effecten zijn van de best practices die ontwikkeld zijn binnen het Europese project REScoop Plus. Coöperatieleden die meededen met de verschillende best practices zeggen dat ze tevreden zijn met de resultaten. Alle onderzoeksresultaten vindt u hier

De conferentie werd georganiseerd door de Nederlandse belangenvereniging van energiecoöperaties ODE Decentraal. Tijdens de laatste conferentie presenteerden de REScoop Plus-partners tijdens presentaties en workshops de definitieve REScoop PLUS Toolbox, deze bestaat uit verschillende tools om coöperaties te ondersteunen bij het implementeren van energiebesparingsmaatregelen. Bekijk alle presentaties en workshops hier
Bekijk de REScoop Plus toolbox hier

Voor de workshops werd eerst gediscussieerd over het belang van energiecoöperaties en hoe zij beter in positie kunnen komen zodat zij een belangrijke rol kunnen spelen in de energietransitie. Het panel bestond uit:
- Carla Dik-Faber (Tweede Kamerlid voor de Christenunie)
- Agnes Mulder (Tweede Kamerlid voor het CDA)
- Annie van de Pas (Netwerkdirecteur bij Nederlandse Natuur- en Milieu Federatie)
- Dirk Vansintjan (president van Europese federatie REScoop.eu)

De hoofdpunten van het debat waren: energie-efficiëntie is belangrijker dan het afbouwen van aardgas, maar als gevolg van de problemen, veroorzaakt door de gaswinning, heeft het uitfaseren van gas in Nederland nu prioriteit. Vertrouwen is nodig om over te schakelen op andere warmtebronnen. Mensen weten vaak niet waar te beginnen met energiebesparing. Mensen zien energiecoöperaties als betrouwbaar omdat ze deel uitmaken van de gemeenschap. Zij kunnen mensen daardoor goed helpen met advies en het maken van keuzes. Een belangrijk kenmerk  van coöperaties is dat ze winst niet als doel op zich hebben, maar hun hoofddoel is om goede diensten aan hun leden aan te bieden. Carla Dik Faber en Agnes Mulder hebben verschillende moties ingediend om beleid zodanig in te richten dat energiecoöperaties betere mogelijkheden krijgen om een ​​rol te spelen in de energietransitie. Voor het nieuwe Nederlandse klimaatakkoord hebben de vertegenwoordigers van de Nederlandse energiecoöperaties hard gewerkt om ervoor te zorgen dat in het akkoord is opgenomen dat 50% van de nieuwe energieproductie op land in lokaal eigendom kan komen.

In Nederland wordt een ontwikkelingsfonds voor coöperaties opgericht. Dit is een zeer belangrijk fonds voor het level playing field van coöperaties. Het zal heel goed werken voor zonne- en windprojecten, maar het is niet echt geschikt voor de businesscases van warmteprojecten. Coöperaties hebben in die zin meer ondersteuning nodig voor warmteprojecten.

Energiecoöperaties succesvol met energiebesparing

Wijkverwarming in Denemarken, Italie en Nederland

In het kader van het REScoop Plusproject organiseerde ODE Decentraal op 12 en 13 januari een tweedaags seminar in Culemborg. Het verhaal van de wijkverwarming in Denemarken, Noord Italië en Culemborg sprak duidelijk aan bij onze leden. Het seminar werd drukbezocht. Wijkverwarming was niet het enige dat op het programma stond. Veel leden kwamen ook af op een seminar waarin we de best practices van energiebesparingsprojecten van verschillende Europese coöperaties deelden.

In Denemarken zijn ze erg enthousiast over wijkverwarming. De Deense energieminister noemt de wijkverwarmingscoöperaties de ‘gouden eieren’ van het Deense energiebeleid. In Bode 2 van vorig jaar stond een uitgebreid artikel over het succes van de Deense wijkverwarming. Eric Christiansen en zijn collega Rie Krabsen gingen in Culemborg nog dieper in op de materie. Met het bedrijf EBO Consult ondersteunen zij zes warmte coöperaties in Kopenhagen regio met de ontwikkeling en het beheer van warmtenetten, en met de levering van warmte. De warmte wordt centraal opgewekt in grote warmtekrachtcentrales, die de hele Kopenhagen regio van warmte en elektriciteit voorzien. In Noord-Italië produceren de warmte coöperaties zelf de warmte, veelal met biomassa. En in Culemborg wordt warmte onttrokken aan het drinkwater.

Wijkverwarming in Nederland

In Denemarken is (coöperatieve) wijkverwarming heel normaal (zie figuur). Maar in Nederland is ook een goedlopende wijkverwarming, namelijk die van Thermo Bello in de wijk EVA-Lanxmeer in Culemborg.

De wijk kon zo’n tien jaar geleden een kleinschalig verwarmingsbedrijf in de wijk, op het terrein van het waterleidingbedrijf Vitens overnemen. Zo ontstond in 2008 het coöperatieve wijkenergiebedrijf Thermo Bello dat op 1 januari 2009 van start ging met de productie, distrubutie en levering van warmte.

Via een in de wijk gelegen ondergrondse distributieleidingnet wordt warm water van lage temperatuur geleverd aan 207 woningen en 7 bedrijfspanden. De woningen en bedrijfspanden krijgen warm water binnen en via een retourleiding gaat afgekoeld water terug naar het warmtestation.

De doelen van de coöperatie zijn: de continuïteit van de wijkverwarming bewaken, de transitie naar een duurzaam energiesysteem bevorderen, milieuvervuiling beperken, energiebesparing aanmoedigen, banen creëren en mensen betrekken bij informatie uitwisseling en educatieve activiteiten. Thermo Bello leverde in 2016 voor 1245 MWh warmte aan huizen en 1092 MWh warmte aan kantoren.

Kosten en opbrengsten

Met welke kosten moet je rekening houden bij een wijkverwarming en wat levert het financieel gezien op?
Hieronder een samenvatting van de business case van de wijkverwarming van Thermo Bello van 2016

  • Warmteproductie 112K

- Kosten voor elektriciteit en gas 90 K

- Kosten voor de machines 17 K

- Huur van ruimte voor energie productie 5 K

  • Levering 55K

- Waardevermindering 24 K

- Egalisatiereserve 25 K

- Kapitaal kosten 6 K

  • Administratie 61K

- Kosten voor personeel 47 K

- Algemene kosten 14 K

  • Totaal kosten 228 K
  • Totaal inkomsten 251 K
  • Profit 23 K

Wijkverwarming in Tirol

De SEV, Süd Tiroler Energie Verband, is een koepelorganisatie voor o.a. 45 wijkverwarmingen in het Italiaanse deel van Tirol.

Van de 82 biomassa wijkverwarmingen in Zuid Tirol zijn er 45 lid van SEV, ongeveer twee derde daarvan zijn coöperaties. De wijkverwarmingen variëren in vermogen van ca. 31 MW tot de kleinste die een vermogen heeft van ca. 300 kW

De doelen van SEV zijn: een lagere prijs per kWh, toegevoegde waarde door een lokale insteek; de klanten zijn ook mede-eigenaar van de wijkverwarming.

Vergeleken met verwarming op olie zijn klanten van de Tiroolse wijkverwarmingsorganisatie 15 tot 30 procent goedkoper uit. Leden hebben daarbij ook zeggenschap over de prijs van verwarming, investeringen en de toelating van nieuwe leden. De SEV heeft geen winstoogmerk

Coöperaties gaan uit van gelijke rechten van alle leden. Volgens Thomas Egger van SEV heeft dat ook lastige kanten. Je kunt daardoor niet zo flexibel zijn in je tarieven. Hij zou het liefste lagere tarieven invoeren op basis van lage retourtemperatuur, lage tarieven voor grote klanten en hoge tarieven rekenen voor klanten die veel energie verbruiken in korte tijd. Wat daarnaast een moeilijk punt is voor de coöperatieve wijkverwarmingen in Tirol is dat de meeste klanten niet geïnteresseerd zijn in de activiteiten en de ontwikkelingen van de coöperaties. Het gaat hen alleen om kostenbesparingen. Daarmee loop je het risico dat je ze verliest aan de concurrent.

Egger maakt zich ook zorgen over de ontwikkeling van nieuwe Italiaanse wet- en regelgeving ter bescherming van klanten. Als dit doorgaat dan zou dat een enorme regeldruk met zich meebrengen voor vooral de kleinere warmteleveranciers zoals de coöperatieve wijkverwarmingen. Het gaat om zo’n vijftig minimumeisen waaraan de warmteleverancier moet voldoen en die allemaal nauwkeurig gedocumenteerd moeten worden, bijvoorbeeld per klant hoeveel minuten hij of zij bij de helpdesk moet wachten voordat hij of zij informatie krijgt. Op dit moment is de SEV in gesprek met de Italiaanse autoriteiten om te bekijken hoe ze de ‘worst case scenario’s’ kunnen voorkomen.

Het bovengenoemde seminar over warmtecoöperaties heeft inmiddels een vervolg gekregen. Op 12 en 13 april is zijn vijf mensen afkomstig van coöperaties verspreid over Nederland naar Kopenhagen gegaan om kennis op te halen over het ondersteunen van lokale warmtecoöperaties. Deze groep werkt nu een plan uit om ingebed in EnergieSamen ondersteuning te kunnen bieden aan coöperaties die met warmte aan de slag willen.

 

Waarom duurzame energiecoöperaties succesvol zijn met energiebesparing

Duurzame energiecoöperaties wekken niet alleen duurzame energie op, ze blijken ook een heel geschikte partij om succes te boeken met energiebesparing. In het REScoop Plus-project worden allerlei methodes onderzocht waarmee coöperaties samen met hun leden energie kunnen gaan besparen.

De beste manieren worden daaruit gepikt en die delen de deelnemers weer met elkaar en met hun achterban. Het doel van REScoop Plus is dat energiecoöperaties energiebesparing oppakken als nieuwe hoofdactiviteit, naast de productie en levering van duurzame energie.

Zeven goede redenen
Volgens onderzoek van de Technische Universiteiten van Twente en Kreta zijn juist duurzame energiecoöperaties een hele goede partij om energiebesparing te organiseren en te stimuleren. In een onderzoek dat gehouden is in het kader van het REScoop Plus project worden daar zeven goede redenen voor gegeven.

  • Duurzame energiecoöperaties werken bijna altijd op lokaal niveau, dicht bij de burgers.
  • Energiecoöperaties blijken vaak de juiste capaciteit en menskracht te hebben om energiebesparing te stimuleren.
  • Duurzame energiecoöperaties hebben over het algemeen een heel goed sociaal netwerk waarbinnen ze hun activiteiten kunnen delen met andere lokale spelers
  • Energiecoöperaties kunnen gemakkelijk de gemeenschap informeren over het belang van energiebesparing met zichtbare pilotprojecten in bijvoorbeeld scholen, bibliotheken of het gemeentehuis.
  • Binnen de coöperatie is energiebesparing vaak de sociale norm.
  • Duurzame energiecoöperaties worden vaak als zeer betrouwbare partij gezien
  • En tenslotte, wanneer de duurzame energie die wordt opgewekt direct aan de eigen leden geleverd wordt, zorgt energiebesparing ervoor dat er meer energie overblijft voor nog meer leden.

Drie goede voorbeelden

In het onderzoek worden drie concrete voorbeelden gegeven van energiecoöperaties die opvallend veel energiebesparing onder hun leden laten zien.

The package solution

Het eerste voorbeeld betreft de coöperatieve wijkverwarming in de Deense gemeente Hvidovre. Op drie locaties in deze gemeente werd de wijkverwarming uitgebreid. In Denemarken wordt de aansluiting op een warmtenet gerekend als energie besparende maatregel. Ten opzichte van een woning die op olie wordt gestookt wordt gemiddeld een besparing van 12000 kWh gerealiseerd. Om nieuwe leden te werven voor de wijkverwarming heeft EBO Consult een aanpak bedacht: de zogenaamde ‘Package Solution’, de pakketoplossing.

Persoonlijk contact
Alle belangstellenden werden persoonlijk bezocht door de aannemer en de accountmanager van de coöperatie. Deze aanpak is sterk gericht op ontzorging en het zo gemakkelijk mogelijk maken voor nieuwe leden om over te stappen van hun huidige verwarmingssysteem naar de wijkverwarming.

Vier eenvoudige acties
Nieuwe klanten hoefden slechts vier acties te ondernemen: 1) een contract tekenen; 2) afspraken maken over de installatie van de wijkverwarming met de aannemer en de accountmanager; 3 en 4) twee keer hun huis openstellen door thuis te blijven, of de sleutels over te dragen aan de servicemonteurs. De rest werd verzorgd door de coöperatie.

Gratis technische ondersteuning
Na de installatie kregen de leden gratis technische ondersteuning aangeboden om energie te besparen. Omdat ze lid zijn van de coöperatie, is het in hun belang om de verwarming te verlagen, omdat iedereen binnen de coöperatie hiervan profiteert. Alle winsten gemaakt op de stadsverwarming gaan immers naar de leden en worden verrekend met hun energierekening.

Nieuwe leden van de wijkverwarming laten een energiebesparing zien van 16 procent. Leden die gebruik maken van de gratis technische ondersteuning zelfs 20 procent.

Dr. Watt

Het tweede voorbeeld is het trainingsprogramma Dr. Watt van de Franse duurzame energiecoöperatie Enercoop.

Opleidingsprogramma
Dr. Watt is een opleidingsprogramma om mensen te helpen met het maken van een zelfdiagnose van hun elektriciteitsverbruik. Het doel is om te helpen het energieverbruik te verlagen met behoud van hetzelfde comfortniveau. De software van Dr. Watt biedt op maat gemaakte adviezen aan. De trainingssessies bestaan uit drie stappen:

(a) training met een energiedeskundige;
(b) de zelfdiagnose met de zogenaamde 'Watt-meter' voor alle elektrische huishoudtoestellenen
(c) een 'feedbackbijeenkomst' waarin een expert de verzamelde gegevens analyseert en waarbij in groepsverband ervaringen worden gedeeld.

In een later stadium wordt dit online beschikbaar gemaakt via het 'Dr. Watt 'softwareplatform. Enercoop steek veel energie in bewustwording via nieuwsbrieven en social media.

Potentiële besparing
De coöperatie is sinds 2013 actief met de Dr. Watt-tool. De deelnemers meldden een gemiddelde potentiële besparing van 40 procent van alle elektriciteitsverbruik van huishoudelijke apparaten Hierbij is elektriciteit voor koken, verwarming en warm water niet meegerekend

Lochem energie

Het derde voorbeeld speelt in Nederland bij coöperatie LochemEnergie.

Verschillende activiteiten
LochemEnergie produceert en verkoopt lokaal geproduceerde energie uit vier zonneparken in de gemeente Lochem. Daarnaast werkt de coöperatie onder meer aan zonne-energieprojecten op scholen, een lokaal zwembad en een windenergieproject. Verder richten ze zich op energiebesparing. Dit doen ze op veel verschillende manieren. Ze hebben niet een standaard aanpak, maar verschillende activiteiten zoals buurtbijeenkomsten, workshops, excursies, informatieverstrekking over zonnepanelen, nieuwsbrieven, enzovoort.

Veel vrijwilligers
Binnen de coöperatie zijn heel veel vrijwilligers actief, mede daardoor is de coöperatie sterk in het koppelen van hun activiteiten aan andere lokale partijen en het sociale netwerk. Hierdoor zijn niet alleen de leden van LochemEnergie bewust bezig met energiegebruik, maar inspireren ze ook veel andere bewoners van de gemeente.

Meer dan gemiddeld
De helft van de leden heeft laten weten dat ze bezig zijn met duurzame energieopwek, met steun van LochemEnergie. Actieve leden hebben hun energieverbruik met meer dan 20 procent verlaagd over een periode van vijf jaar. Dit is hoger dan het gemiddelde in Nederland in deze periode. Besparingen werden meestal behaald door minder gasverbruik. De energiebesparing bij elektriciteitsverbruik was lager.

 

BRONNEN
Alle (technische) informatie over de wijkverwarming van Thermo Bello is te vinden op http://www.thermobello.nl/.
Informatie over SEV is te vinden op http://www.sev.bz.it/de/südtiroler-energieverband/1-0.html 
Meer info over de Deense wijkverwarming hier: https://www.ebo.dk/index.php/en/
Alle presentaties over de wijkverwarmingen in Denemarken, Tirol en Culemborg en over verschillende energiebesparingstools staan op https://www.duurzameenergie.org/wat-doet-ode-decentraal/publicaties

Het onderzoek naar het succes van coöperaties bij energiebesparing:
Exploring energy saving policy measures by renewable energy supplying cooperatives (REScoops) door Frans Coenen, University of Twente Faculty of Behavioural, Management and Social Sciences (BMS) Thomas Hoppe, Delft University of Technology, Faculty of Technology,Policy and Management en Georgios Chalkiadakis, Charilaos Akasiadis & Theocharis Tsoutsos School of Environmental Engineering Technical University of Crete